Unilibrary. Oliy ta'lim muassasalarining yagona elektron kutubxona axborot tizimi.

TARJIMONLIK MUTASISLIGIGA KIRISH

“TARJIMONLIK MUTASISLIGIGA KIRISH” FANIDAN O‘QUV – USLUBIY MAJMUA

UMUMIY TILSHUNOSLIK

“UMUMIY TILSHUNOSLIK ” FANIDAN O‘QUV – USLUBIY MAJMUA Bilim sohasi: 100000- Ta`lim Ta’lim sohasi: 110000- Ta`lim Bakalavriat ta’lim yo‘nalishi: Ushbu o‟quv-uslubiy majmua QDU Kengashining 2025 yil 28 avgustdagi 1-sonli majlis bayonida ko’rib chiqilgan va tasdiqlangan.

“Manbashunoslik va tarixshunoslik” fanidan oʻquv-uslubiy majmua

Tarixiy manbalarni yuqoridagi guruhlarga bo‘lish shartli xarakterga egadir. Chunki amalda bu guruhlar o‘zaro uzviy ravishda bog‘liqdir. Masalan, etnografik, folklor va lingvistik manbalar yozma shaklda yoki fotohujjat shaklida bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan tarixiy manbalar guruhlari o‘z navbatida yana kichikroq guruhlarga bo‘linishi ehtimoldan xoli emas. Tarixchi olimlar tarixiy manbalarning barcha guruhlarini mushtarak tarzda o‘rgangandagina o‘tmishni chuqur va ob'ektiv tarzda yoritishlari mumkin. Hozirgi kunga qadar xilma xil yozma tarixiy manbalarni turkumlashning yagona tizimi ishlab chiqilganicha yo‘q. Tadqiqotchilar orasida manbalarni ularning kelib chiqishi, mazmuni, turi va xiliga qarab turkumlash odat tusiga kirgan. Yozma tarixiy manbalarni ko‘p hollarda ularning turi va xiliga qarab turkumlashadi. Yozma manbalarning har bir turi ma'lum bir mazmun va yo‘nalishdagi hujjatlarni birlashtiradi. Masalan, qonunlar to‘plami, ish yuritish hujjatlari, solnomalar, statistik ma'lumotlar, tarixiy asarlar, matbuot materiallari, esdaliklar, kundaliklar, maktublar va hokazo. Manbalarning har bir turi o‘z navbatida alohida xillarga bo‘linishi mumkin. Masalan, qonunlar to‘plami odatda quyidagi hujjat xillarini o‘z ichiga oladi: konstitutsiyalar, qonunlar majmuasi, davlat oliy organi qarorlari, harbiy ustavlar, xalqaro shartnomalar va hokazo

“Jahon tarixi” fanidan oʻquv-uslubiy majmua

Jahon tarixi fanining modul papkasi Mirzo Ulug’bek nomidagi O’zbekiston Milliy univyersiteti tomonidan ishlab chiqilgan va univyersitet kengashining 2024-yil avgustdagi 1-sonli qarori bilan tasdiqlangan Jahon tarixi fanining o’quv dasturi asosida ishlab chiqilgan.

«Sotsial psixologiya» fanidan oʻquv-uslubiy majmua

Ijtimoiy psixologiya juda qadimiy va shuning bilan birga u o’ta navqiron fandir. Uning qadimiyligi insoniyat tarixi, madaniyati va ma’naviyatining qadimiy ildizlari bilan belgilanadi. Ular aslini olib qaraganda, u yoki bu jamiyatda yashagan kishilar o’rtasidagi ijtimoiy munosabatlarning va tafakkurning hosilasi ekanligi bilan e’tirof etilsa, ijtimoiy psixologiya o’z uslubiyati, predmeti va fanlar tizimida tutgan o’rnining yangiligi insoniyat taraqqiyotining eng yangi davrida shakllanganligi va rivojiga turtki berganligi bilan tavsiflanadi. Darhaqiqat, ijtimoiy psixologiyaning fan sifatida tan olinishi xususida so’z borar ekan, uning rasman e’tirof etilishi 1908 yil deyiladi. CHunki aynan shu yili ingliz olimi V.Makdugall o’zining “Ijtimoiy psixologiyaga kirish” kitobini, amerikalik sotsiolog E. Ross esa “Ijtimoiy psixologiya” deb nomlangan kitobini chop ettirgan edi. Bu asarlarda birinchi marta alohida fan - ijtimoiy psixologiyaning mavjudligi tan olindi va uning predmetiga ta’rif berildi.

«Uzluksiz ta’limdagi tendensiyalar va zamonaviy yondashuvlar » fanidan oʻquv-uslubiy majmua

Bugun yangi Oʻzbekiston jahon hamjamiyati safida oʻz oʻrniga ega boʻlib bormoqda. Mamlakatdagi har bir soha zamonga xos va mos tarzda rivojlantirilib, har bir sohada yangilanish nafasi ufurmoqda. Keling uzoqqa bormay birgina taʼlim sohasidagi islohotlar haqida toʻxtalaylik. Sababi soʻngi yillarda yurtimizda maktab, oʻrta maxsus va oliy taʼlim tizimida raqobat muhitini shakllantirish, davlat-xususiy sherikchilik va xususiy sektor resurslaridan keng foydalanish, aholining oliy taʼlim bilan qamrab olinishini rivojlangan davlatlar darajasiga yetkazishga alohida eʼtibor qaratilmoqda. Ta’lim tizimini yanada rivojlantirish uchun Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Oʻzbekiston Respublikasi oliy ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash toʻg‘risida”gi farmonni imzoladi. Ushbu farmonga asosan, Oʻzbekiston Respublikasida oliy ta’limni tizimli isloh qilishning ustuvor yoʻnalishlarini belgilash, zamonaviy bilim va yuksak ma’naviyaxloqiy fazilatlarga ega, mustaqil fikrlaydigan yuqori malakali kadrlar tayyorlash jarayonini sifat jihatidan yangi bosqichga koʻtarish, oliy ta’limni modernizatsiya qilish, ilg‘or ta’lim texnologiyalariga asoslangan holda ijtimoiy soha va iqtisodiyot tarmoqlarini rivojlantirish maqsadida quyidagilar:

“Manaviy tarbiyaning tarixiy-nazariy asoslari” fanidan modul-papka

Ma’naviyat O‘zbekistonda yangi jamiyat qurishning iqtisod bidan birga ustun yo‘nalishlaridan hisoblanadi. «Xalqning ma’naviy ruhini mustahkamlash va rivojlantirish — O‘zbekistonda davlat va jamiyatning eng muhim vazifasidir», - deb ta’kidlagan yedi mustaqillikning ilk yillaridayoq Islom Karimov. O‘z fikrini yana davom yettirib u: «Ma’naviyat - insonning, xalqning, jamiyatning, davlatning kuch-qudratidir», deb baho beradi. «Ma’naviyat» rasmiy hujjatlarda, ilmiy adabiyotlarda, matbuotda tobora keng qo‘llanilishiga qaramasdan, u ilmiy tushuncha sifatida alohida maxsus va atroflicha keyingi yillarda o‘rganila boshlandi. Hattoki sovet davrida o‘zbek tilida chop etilgan «Filosofiya lug‘ati»da bu tushunchaga o‘rin ham berilmagan. Vaholanki, «ma’naviyat» va uning o‘zagidan yasalgan «ma’naviy» tushunchalarining qo‘llanilish doirasi keskin kengayib, ularning lug‘aviy va terminologik mazmunlari shunchalik boyib bormoqdaki, bu ma’naviyatni alohida ilmiy tushuncha sifatida o‘rganishni, uning madaniyat, ong, tafakkur, dunyoqarash, ruhiyat hamda badiiy, siyosiy, axloqiy qadriyatlar va h. k. tushunchalar tizimidagi o‘rnini aniqlashni, ular bilan o‘zaro munosabatlarini tahlil qilishni taqozo yetmoqda.

“Arxeologiya” fanidan o’quv uslubiy majmua

Arxeologiyada tadqiqot predmeti va ob’ekti farqlanadi. Arxeologiya fanining predmetini qadimgi dunyoning moddiy, ma’naviy, maishiy, etnogenetik, ijtimoiy tomonlari tashkil etadi. Tadqiqot ob’ekti esa, tarixiy jarayonni tiklashning asosiy vositasi bo‘lgan moddiy manbalardir. Arxeologiya kishilikning o‘tmish tarixini asosan, bizgacha yetib kelgan yodgorliklar va ashyoviy manbalar asosida o‘rganuvchi 8 fandir. Shu nuqtai nazardan ayrim tadqiqotchilar arxeologiyani moddiy madaniyat tarixini o‘rganuvchi fan sifatida talqin qilganlar. Ayrim mamlakatlarda arxeologiyaga antropologiyaning bir qismi sifatida qaraladi.

Kasbiy ma’naviyat modul-papka

Bugungi kunda ma’naviyat masalasi dоlzarb muammоlardan biri sifatida talqin qilinib, yоshlarning ma’nan yetuk, barkamоl shaxs sifatida kamоl tоpishida ta’lim-tarbiya jarayоnini uzluksiz tarzda amalga оshirishni yanada kо‘prоq taqоzо etmоqda. Prezidentimiz Sh.M.Mirziyоyev ma’naviyatga shunday ta’rif berganlar: “Yangi О‘zbekistоnni barpо etish ustunlaridan biri – kuchli ma’naviyatdir. Agar kimdir, ma’naviyat masalasi – bu faqat idоra va Ma’naviyat markazi yоki tegishli vazirlik va idоralarning ishi, deb о‘ylasa xatо qiladi. Bularning barchasi оldimizda turgan eng asоsiy, eng muhim vazifalardan biridir”. Tarixga nazar tashlasak, оta-bоbоlarimiz bir necha asrlar оldin yaratgan tarixiy yоdgоrlik manbalarida, buyuk mutafakkirlarimiz esa о‘zlarining ilmiy asarlarida ta’lim-tarbiya haqidagi pedagоgik ta’limоtlarini kо‘rishimiz mumkin. Ushbu ta’limоtlarda ma’naviy kamоlоt va tarbiya haqida alоhida sо‘z yuritilgan. Dastavval, xalqimizning ilk yоzma yоdgоrligi “Avestо”ga murоjaat qilganimizda, insоn оdоb-axlоqi, ma’naviyati о‘zgacha bayоn etilib ushbu “uchlik”da aks ettirilgan. “Avestо”ning ma’naviy-axlоqiy uchligi, оradan ming yillar о‘tgan bо‘lsada, hali hanuz bu ta’limоtning mоhiyati bugungi davr talabida ham о‘z ahamiyatini yo‘qоtmagan. “Avestо”dagi uchlikning haqiqiy manbalariga yоndashiladigan bо‘lsa, ular qadimgi zamоn – insоnning о‘z xatti-harakatida yaxshi fikr, yaxshi sо‘z, yaxshi amal ilgari surilgan barcha ijоbiy yо‘l yо‘riqlarga оg‘ishmay amal qilishga chоrlaydi.

Boshlang‘ich ta’limda innovatsiya va integratsiya fanidan o‘quv-uslubiy majmua

TA’LIM -bilim berish, malaka va ko‘nikma hosil qilish jarayoni, kishini hayotga mehnatga tayyorlashning asosiy vositasidir. Ta’lim jarayonida bilim o‘zlashtiriladi va tarbiya amalga oshiriladi. Ta’lim tor ma’noda o‘qitish tushunchasini anglatadi. Lekin u faqat turli o‘quv yurtlarida o‘qitish jarayoni emas, balki oila, ishlab chiqarish va shu kabi sohalarda ham mahlumot o‘zlashtirish jarayonidir. Ta’lim ilm berish va tarbiyalashni o‘ziga qamrab olib, respublikaning aql zakovat va ilm borasidagi kuch-quvvatini rivojlantirish, jamiyat, oila va davlat oldidagi o‘z mashuliyatini anglaydigan har jihatdan barkamol erkin shaxsni shakllantirish maqsadini ko‘zlaydi. SHuning uchun ham u ustuvor soha hisoblanadi. Ta’lim faoliyati o‘z tarkibiga quyidagilarni qamrab oladi: a) mahlum bir tajriba va amaliy faoliyat turini muvaffaqqiyat bilan tashkil qilish uchun olamning zarur xususiyatlari haqidagi axborotlarni o‘zlashtirish (bu jarayonning mahsuloti bilimlardir); b) mana shu faoliyat turlarini yuzaga keltiradigan usul va vositalarni o‘zlashtirish (bu jarayonlarning mahsuloti malakalardan iborat bo‘ladi); v) ko‘zlangan maqsad va berilgan masala shartiga mos ravishda to‘g’ri yo‘l va usul tanlash hamda nazorat qilish uchun ko‘rsatilgan axborotlardan foydalanish usullarini egallash (bu jarayonning mahsuli – malakadan iborat bo‘ladi). Insonning mahlum bilim, ko‘nikma va malakalarni o‘zlashtirishida ongli maqsad bilan boshqariladigan barcha harakatlari ta’lim bilan bog’liq bo‘ladi.

Pedagogik mahorat fanidan o‘quv-uslubiy majmua

O‘zbekiston Respublikasida o‘qituvchi kadrlarning ma’naviy qiyofasiga, aqliy salohiyatiga hamda kasbiy mahoratiga nisbatan alohida mas’uliyatlar yuklangan. Chunonchi, bu borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimov quyidagilarni qayd etadi: «Biz yurtimizda yangi avlod, yangi tafakkur sohiblarini tarbiyalashdek mas’uliyatli vazifalarni ado etishda birinchi galda ana shu mashaqqatli kasb egalariga suyanamiz va tayanamiz, ertaga o‘rnimizga keladigan yoshlarning ma’naviy dunyosini shakllantirishda ularning xizmati naqadar beqiyos ekanini o‘zimizga yaxshi tasavvur qilamiz». Ushbu fikrlardan bugungi kun o‘qituvchisiga nisbatan qo‘yilayotgan talablarning mazmun va mohiyati anglaniladi.

“Ilmiy tadqiqot metodologiyasi” fanidan modul papka

Fan tushunchasining keng va tor ma`nolari. Fan bilim, faoliyat va ijtimoiy institut sifatida. Fan tarixiga oid yondashuvlar. Fanning mikrokonteksti va makrokonteksti. Fanning intersubyektivligi (olimlarning xalqaro hamkorligi). Fanning funksiyalari. Fan taraqqiyotining asosiy bosqichlari. Fanning diffirentsiyatsiyasi va integratsiyasi. Fanlarning tasnifi. Fanning dinamik va statik qonuniyatlari. Bilim ilmiyligi mezonlari tasnifi. Analitik va sintetik bilim. O`zbekistonda olimlar ilmiy faoliyatini tashkil qilishga yo`naltirilgan chora tadbirlar va ularning ijrosi. O`zbekistonda ilmiy laboratoriyalarni rivojlantirishning ahamiyati va zaruriyati.

“Sitologiya, gistologiya va embriologiya” fanidan o‘quv – uslubiy majmua

Oliy ta`lim tizimidagi o`quv jarayoni sifatida ta`minlovchi asosiy omillardan biri-bu o`quv va uslubiy adabiyotlar bilan ta`minlanganlik darajasi, ularning sifati va pedagogik xamda metodik talablarga muvifiqligidir. Yuqoridagilarni amalga oshirish maqsadida ushbu o`quv uslubiy majmua ishlab chiqildi. Mazkur o`quv uslubiy majmua 60510100-Biologiya yo`nalishi talabalari uchun mo`ljallangan. O`quv uslubiy majmua professor-o`qituvchini muayyan fan bo`yicha yaxlit, to`liq va barcha o`quv ishi turlarini qamrab oladigan uslubiy qo`llanmalar. O`quv kursini o`tkazish jarayonida rejali va ongli tarzda yondashuvini ta`minlaydi. O`quv kursi mazmuni va uni o`qitish jarayonini ta`lim standartlariga to`liq muvofiqlashtirishga erishish mukin. Elektron tarzda bajarilgan o`quv-uslubiy majmualar soni va sifatini oshirish orqali zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalarini qo`llashga doir malaka va ko`nikmalarni shakllantirish. Muayyan fan bo`yicha o`quv–uslubiy adabiyotlar tanqisligi muammosini hal qilishga yordam beradi.

“Botanika” fanidan o‘quv – uslubiy majmua

O`quv uslubiy majmua professor-o`qituvchini muayyan fan bo`yicha yaxlit, to`liq va barcha o`quv ishi turlarini qamrab oladigan uslubiy majmuadir. O`quv kursini o`tkazish jarayonida rejali va ongli tarzda yondashuvini ta`minlaydi. O`quv kursi mazmuni va uni o`qitish jarayonini ta`lim standartlariga to`liq muvofiqlashtirishga erishish mumkin. Elektron tarzda bajarilgan o`quv-uslubiy majmualar soni va sifatini oshirish orqali zamonaviy pedagogik va axborot texnologiyalarini qo`llashga doir malaka va ko`nikmalarni shakllantirish. Muayyan fan bo`yicha o`quv–uslubiy adabiyotlar tanqisligi muammosini hal qilishga yordam beradi.

Pedagogik maxorat fanidan o`quv-uslubiy majmua

O’zbеkistоn Rеspublikаsi Vаzirlаr Mаhkаmаsi hаmdа Prеzidеntimiz tоmоnidаn qаbul qilinаyotgаn hаr bir Qаrоrdа bаrkаmоl аvlоd tаrbiyasi vа ulаrning kаsbiy mаhоrаtini аvvаlо tа’lim muаssаsаlаridа оshirib bоrishgа jiddiy e’tibоr qаrаtilmоqdа. Оliy pеdаgоgik tа’lim muаssаsаlаridа ushbu muаmmоlаrning yеchimini tоpishdа “Pеdаgоgik mаhоrаt” fаnini chuqur o’rgаnish muhim аhаmiyat kаsb etаdi. Pеdаgоgik mаhоrаt nimа? Uning mоhiyati nimаlаrdаn ibоrаt? Ulаrni egаllаsh uchun nimаlаrni bilish kеrаk? Hоzirgi zаmоn pеdаgоgikаsi vа psiхоlоgiyasi «pеdаgоgik mаhоrаt» tushunchаsigа turlichа izоh bеrаdi. Jumlаdаn, “Pеdаgоgik entsiklоpеdiya”dа tа’rif quyidаgichа izоhlаngаn: “O’z kаsbining mоhir ustаsi bo’lgаn, yuksаk dаrаjаdа mаdаniyatli, o’z fаnini chuqur bilаdigаn, yondаsh fаnlаr sоhаlаrini yaхshi tаhlil etа оlаdigаn, tаrbiyalаsh vа o’qitish uslubiyatini mukаmmаl egаllаgаn mutахаssis”. Ushbu tа’rifning mоhiyatidаn kеlib chiqib o’qituvchining pеdаgоgik mаhоrаti tushunchаsi mаzmunini shundаy izоhlаsh mumkin: 1. Mаdаniyatning yuqоri dаrаjаsi, bilimdоnlik vа аql zаkоvаtning yuksаk ko’rsаtkichi. 2. O’z fаnigа dоir bilimlаrning mukаmmаl sоhibi. 3. Pеdаgоgikа vа psiхоlоgiya kаbi fаnlаr sоhаsidаgi bilimlаrni puхtа egаllаgаnligi, ulаrdаn kаsbiy fаоliyatidа fоydаlаnа оlishi. 4. O’quv – tаrbiyaviy ishlаr mеtоdikаsini mukаmmаl bilishi.

Umumiy psixologiya fanidan o`quv-uslubiy majmua

Psixika yuksak darajada tashkil topgan materiyaning alohida xossasi bo‘lib, u ob’ektiv olamni alohida bir tarzda aks ettiradi. Yuksak darajada tashkil topgan materiya deganda biz miyani tushunamiz. Demak inson va hayvonlar psixikasining moddiy asosini markaziy nerv sistemasining eng yuksak qismi bo‘lmish bosh miya tashkil etadi. Ammo insonlar miyasi hayvonlar miyasiga qaraganda ancha murakkabroq tuzilgan bo‘ladi. Odam miyasi hajmi jihatidan ham katta. Bosh miya orqa miya bilan markaziy nerv tuzilmasini tashkil qilib, odam organizmidagi barcha organlarning o‘zaro faoliyati va bir-biri bilan bog‘lanishini hamda uning tashqi muhit bilan bo‘ladigan aloqasini ta’minlaydi. Psixik faoliyatlarning ko‘pgina qismi bir necha qator bo‘lib, joylashgan nihoyatda ko‘p nerv hujayralaridan (15 milliarddan ko‘p) tashkil topgan, kulrang modda qatlamidan iborat bo‘lgan bosh miya katta yarim sharlari qobig‘ining faoliyati bilan bog‘liqdir. Nerv tizimi nerv to‘qimasidan tashkil topgan bo‘lib, u o‘z navbatida nerv hujayralaridan iborat. Har bir nerv hujayrasi, ya’ni neyron yadrosi bo‘lgan juda ko‘p tarmoqlangan kalta o‘simtalar – dendritlar va bitta uzun o‘simta - aksondan iborat hujayradan tashkil topgan.